Çocuğumuza Ne Zaman, Ne Kadar, Ne Şekilde Ekran Saati Verebiliriz?

Çoğu ebeveyn için bugün şok edici gelse de, Amerikan Pediatri Akademisi hiçbir türlü ekranı (tv-tablet-telefon vb) 18 aydan önce kesinlikle önermiyor. (uzakta yaşayan yakınlarla görüntülü konuşmalar hariç). Önceden 2 yaş dedikleri bu sınırı, 2016’da görüş revizesi yaparak 18 aya çektiler. 18 ay sonrası da 5 yaşa kadar günde max 1 saat şeklinde…Fakat araştırmalar diyor ki, 1 yaş altı bebeklerin %92.2’si mobil telefonla çoktan tanışmış oluyor ve bu tamamen abur cuburla doyan bir beden gibi yararsız.

Peki 18 aydan önce neden bu kadar net ve kesin bir dille ekran önerilmiyor? Çünkü 18 ay öncesi “erken beyin gelişimi” dönemi. Çok kritik bir dönem. Bu dönemde bebeklerimiz en çok insanlarla ve nesnelerle interaktif iletişim kurarak öğreniyor. Eşyalara dokunmalılar, çıngırak sallamalılar, oyuncakları fırlatmalılar, fırlattıklarının çıkardığı sesi duymalılar, sizi dinlemeliler, onun hareketlerine karşılık sizin yüzünüzdeki değişen ifadelere odaklanmalılar, aynı anda çıkardığınız seslerle o ifadeleri eşleştirmeliler…Bu iletişim hali sandığımızdan daha kompleks bir şekilde gerçekleşip beyinlerinde her an yeni sinirlerin üremesine imkan veriyor. Telefonunuzdaki uygulama ise çocuğunuzun beynini dondurarak ona sadece ve sadece ekranı yana kaydırmayı öğretiyor ve bu öğrendiği şey gerçek hayatta yeri olan bir yetenek değil. Çocuğunuz mutfakta siz yemek yaparken ayağınızın altında tencereleri dağıtıp onları birbirine vururken, aynı sürede izleyeceği “öğretici” bir videoya göre daha çok öğreniyor, emin olabilirsiniz.

Peki yararı yok tamam da, zararı var mı?

Her şeyden önce, 18 aydan önce düzenli/aşırı olarak ekrana maruz kalmak çocuklarda dil gelişiminde, kısa süreli hafızada, motor ve sosyal becerilerde olumsuz etkiler yaratıyor. Hiç kimse izlemezken arkada açık kalan TV dahi dil bozukluklarında yeterli sebep olarak görülmüş son yapılan araştırmalarda.

18-24 ay arası çocuğunuz ekranla tanıştı diyelim, bu dönemde ekran karşısında çocuğunuzla birlikte izlemeniz, iletişimde olup interaktif bir ortam sağlamanız önemli. Belki izledikleriniz hakkında yorum yapabilirsiniz birlikte. 2 yaştan sonrası apayrı bir dönem; “gerçekten” eğitici olan bazı uygulamalar/videolar faydalanılabilir hale gelmeye başlıyor. (okuma, yazma, çizme, sayma vb konulardakiler). Ama unutmayalım 5 yaşa kadar hala günde max 1 saat ekran. Aksi halde aşağıdaki konular üzerinde negatif etkilerin oluşması HALA muhtemel:

  • Sosyal, duygusal, davranışsal gelişim: Ekrana aşırı maruziyet ile dikkat dağınıklığı, hiperaktivite, disleksi, agresyon gibi durumlar ilişkilendirilmekte. 2700 tane okul öncesi çocukla yapılan bir araştırmada, her gün 2 saat ve daha fazla süre ekrana bakan çocuklarda davranış problemleri ve zayıf sosyal beceriler saptanmış. Ayrıca bu çocukların duygularını yönetmede daha fazla güçlük çektiği ve kendilerini sakinleştirmede diğerlerine göre daha az başarılı oldukları gözlenmiş. Ek olarak, şiddet içeren şeyler izleyen çocukların hem daha agresif oldukları hem de dünyayı korkutucu bir yer olarak görüp her an kendilerine kötü şeyler olabilecekmiş duygusu taşıdıkları saptanmış.
  • Uyku: Çocuklar ekran karşısında daha fazla vakit harcadıkça (özellikle akşamları) daha az uyur hale gelir. Ekrandan gelen mavi ışık sebebiyle akşam saatlerinde salgılamamız gereken melatonin seviyesinde azalma olur, bu da uykuya dalmayı güçleştirir. Üstelik videolarda, şiddet içeren ya da onları korkutan şeylerle karşılaştıklarında gece uykusu problemleriyle karşılaşabilirsiniz.
  • Kilo: Günde 4 saatten fazla ekran izleyen çocuklar kilo almaya daha yatkın bulunmuş çünkü hem izlerken fazla abur cubur yiyor olabiliyorlar hem de sürekli ekran karşısında olmaktan yeteri kadar fiziksel aktivite yapamıyor; atlamıyor, zıplamıyor, koşmuyor.

Gelelim ekran konusunda ebeveynler olarak sergileyebileceğimiz tutumlara:

(18 ay öncesi için bir şey denmiyor bile, ekran kesinlikle yok. Aşağıdakiler sonrası için)

– Ekran saatinin çocuğu yatıştırcı, dikkat dağıtıcı bir şey gibi sunulmamasına dikkat edilmeli. Böyle başladıysa, o kriz anlarında çocuğunuz kafasını yerlere vura vura alır o TV hakkını. Tutarlı olmalı, TV’yi sakinleştirci bi ilaç gibi sunmamalısınız. Burdan şu anlam da çıkıyor: Yemek yedi diye, söz dinledi diye, tuvaletini kaçırmadı diye tv hakkı vermemelisiniz. Ekran, sadece keyif amaçlı, sizin kontrolünüzde arada bir sunulan bağımsız bir hak gibi görünmeli çocuğunza ki çocuk da her şeyi ona bağlamasın, yarın bir gün “Çizgifilm açarsan yemeğimi yerim” diye çıkmasın karşınıza.

– Video ve uygulamaları çocuğunuza sunmadan önce iyice araştırdığınızdan, izlediğinizden emin olun. Eğitici etiketi altında pazarlanan onlarca aplikasyon ve video var ortalıkta. Çocuğunuzun yaşına uygun bazı çizgifilm vb şeyleri araştırabilir onlar hakkında detaya inebilirsiniz (yazının sonunda çizgifilm önerilerim var). İzleteceğiniz programları önceden kaydetmekte ve o şekilde sunmakta büyük fayda var. Böylece gereksiz/uygunsuz reklamlar çocuğunuza ulaşamaz ve otomatik olarak arka arkaya oynatılan sürprizlere gebe videolar söz konusu olmaz.

Açık ve net limitler/sonuçlar getirin. Limitlerinizde spesifik olun. Nerde, ne zaman, kaç dk (ya da bölüm) izlenecek? Örneğin yemekten önce yarım saat gibi. Adil bir sistem kurun evinizde, herkesi memnun edecek, uygulanabilecek…Ama öyle 30 dk dediniz diye ortasında pat kapatmayın izlediği şeyi. Ya önceden biraz zaman ayırıp bakın vereceğiniz süreye ne uygun diye, ona göre açın ya da bitmesine az varsa ekstra 4-5 dk daha göz yumun (ama ona fazla olduğunu çaktırmadan, o 30 dk bilsin yine) Bir diğer seçenek, farkında olmadan çok uzun bir şey açtıysanız kapatmadan durdurup çocuğunuzla konuşabilir, sürenin bittiğini ama çizgifilmin orda duracağını, kapatmayacağınızı, akşamki hakkında devam edebileceğini söyleyebilirsiniz. O da bir birey, izleteceğiniz videoları önceden planlarsanız karşılıklı saygısızlık yapılmamış olur. Peki kurallara uymakta diretiliyorsa? O zaman ekran zamanının bir dahaki hakta kısaltılması ceza olarak algılanamaz sanırım. Çünkü baştan kuralları ve sonuçları konuştunuz. Yasaklar değil; kurallar söz konusu. Örneğin bugün gereken zamanda 1 defa net uyarı yapmanıza rağmen (uyarı kapatmazsa oluşacak durumu söylemeyi de içeriyor, net-kesin-sakince) ekran kapanmadı ve ne yazık ki yarınki hakkından gitti gibi. Ertesi günkü hakkı geldiğinde dünkü fazladan izlenen süre nedeniyle bugün yok demeyi bilmelisiniz ve kararınızın arkasında durmalısınız. Yoksa bir dahaki sefere asla dikkate alınmazsınız. İnanın bir iki kereden sonra ciddiyetinizi gören çocuğunuz kurallara uymaya başlayacak. Yeter ki siz “Aman ya şimdi hiç uğraşamayacağım bir sürü yapacağım var, açmayacağım demiştim ama açayım bir tane” demeyin. Uğraşın.

Ekrana karşı eğlenceli alternatifler üretin. Çocuklar, genelde yapacak daha eğlenceli şeyler olmadığı için izlerler. Aslında çoğu zaman suçlu TV-ekran değildir, yerine konulamayanlardır; koyamayanlardır.

Kendi ekran sürenizi gözden geçirin!: Facebook, instagram, iş mailleri, diziler vb. derken siz ne kadar ekran karşısındasınız bir düşünün. Çocuklar söyleneni değil gördüklerini yapar.

– Evde 2 çocuğunuz varsa ve bir tane henüz 18 ayını doldurmadıysa, büyüğe ekran saati yaparken küçük olanla başka bir odada vakit geçirmeye özen gösterin ve onun için de kuralları en baştan çizin.

Son olarak söylemek isterim ki; çocuklarımıza ekran limiti koymak onları teknolojiden uzaklaştırmak demek değil, teknoloji bundan ibaret değil. Çocuklarımız ilerinin teknolojisinin kurucuları olacaklarsa, bugün teknolojiye aşırı maruz kalarak değil; kritik düşünmeyi öğrenerek bunu başaracaklar. Bugün 1 trilyon dolar değerle dünyanın en değerli şirketi haline gelen Apple’ın kurucularından Steve Jobs’un çocuklarının eline iPhone ve iPad vermediğini hatırlatmak istiyorum:

(2010 yılında New York Times’tan gazeteci Nick Bilton sorar: “Çocuklarınız iPad’i seviyorlar değil mi?” Steve Jobs: “Hiç kullanmadılar, evde çocukların kullanabileceği teknolojik imkanları sınırlıyoruz”)

Okul Öncesi Çağa Uygun Çizgifilm Önerileri:

  • Tavşancık Harry (Harry the Bunny, BabyFirst TV, 2 yaş+)
  • Tricky Tracks (Baby TV, 2 Yaş+)
  • Charlie ve Sayılar (Charlie and the Numbers, Baby TV, 2 yaş+)
  • Max ve Ruby (Max and Ruby, Nickelodeon, 3 yaş+)
  • Kabarcık Çocuklar (Bubble Guppies, Nickelodeon, 3 yaş+)
  • Umizumi Takımı (Team Umizoomi, Nicekelodeon ve Nick Jr, 3 yaş+)
  • Tamirci Manny (Handy Manny, Disney Junior, 3 yaş+)
  • Daha fazlası için tıklayın: https://www.commonsensemedia.org/lists/best-cartoons-for-kids

Zeynep Bartın

www.benannemioldum.com

instagram: benannemioldum

instagram: zeynepbartin

Referanslar:

Radesky J et al. 2015. Mobile and interactive media use by young children: The good, the bad, and the unknown.

https://www.raisesmartkid.com/all-ages/1-articles/13-the-good-and-bad-effects-of-tv-on-your-kid

 https://www.healthychildren.org/English/family-life/Media

https://www.aap.org/en-us/Pages/Default.aspx

 

2 Comments

  1. ceren gügercinoğlu
    • zeynep bartın

Reply