no comments

0-12 Ay Bebek Gelişimi ve Ay Ay Gelişimde Ebeveynin Rolü

Bebeğiniz sizin sesinizi ne zaman ayırt edebilecek, ilk kelimesi ağzından hangi ayda çıkacak, ne zaman emekleyecek? Peki siz, onun gelişimi için nasıl katkılar sağlayabilirsiniz? Bu gibi soruların büyük kısmına bu yazıda cevap bulacaksınız. Fakat okurken unutmayın ki aşağıdaki dönemsel gelişimlerde ortalama değerler baz alınmıştır; oysa ki her çocuğun serüveni eşsizdir ve kendine hastır. Gerçekten dikkate almanız gerekecek durumları her dönemin altında “EĞER” başlığıyla vermeye çalıştım. “Eğer”lerden bir ya da birkaçını gözlemlemeniz halinde doktorunuza danışmanızı tavsiye ederim, aksi halde dönemsel sapmalarda büyük ihtimalle endişelenmenize gerek yok.

1 AY SONU: Bebeğinizin işitme duyusu tam olarak gelişmiştir. Bir ses duyduğunda gözleriyle kaynağını arar. Farklı ses ve müziklere farklı tepkiler geliştirir. 30 cm’e kadar odaklanabilir, daha fazlasını net göremez. Yakınında hareket eden objeleri gözüyle kısa süreli takip edebilir. Bu dönemde bebeğinizin şaşı olduğunu zannedebilirsiniz, ama endişe etmeyin, bu geçici bir durumdur. El ve ayaklarının farkındadır ama onları kontrol edemez. Genellikle oradan oraya savurup birbirine rastgele çarpar. Boyun kasları henüz güçlenmemiştir ama karın üstü yatırdığınızda kısa süreli başını kaldırabilir. Bu ayın sonunda, bebeğinizin HEPATİT B aşısını yaptıracaksınız. (ilk dozu doğumda olmuştu)

2 AY SONU: Renkleri daha iyi ayırt edebilir ve parlak renklere daha duyarlıdır. Artık alışık olduğu sesler var ve bunları diğerlerinden ayırt edebilecek hassasiyette. Bebeğinizle sık sık konuşun, ona şarkılar söyleyin. Artık el ve ayaklarıyla daha koordine hareketler yapabilir. Sizin omzunuzdayken ya da karın üstü yatarken ilk aya göre kafasını biraz daha kolay yukarda tutabilir ama hala kısa süreli. Eliyle bir şeyleri kavrayabileceğinin farkında. Saçlarınızın acımaya başlayacağı dönemler geldi 🙂 Henüz diş çıkarmıyor ama salyaları artabilir, çünkü tükürük bezleri gelişiyor. Tükürüklerinin içinde bir çok bakteri öldürücü enzim bulunuyor, bu nedenle elindeki-ağzındaki nesnelere bulaşması şahane bir şey. Bu ayın sonunda bebeğinizi bekleyen 3 aşı var: BCG (Verem), Karma (DaBT, İPA, Hib) ve KPA

3 AY SONU: Bebeğinizi sık sık ellerine odaklanıp incelerken bulabilirsiniz, artık kendi varlığının daha farkında. Ellerini ağzına götürmeyi dener. Algıları daha kuvvetli ve dokunma duyusunu keşfetmiştir. Ona bolca farklı yüzeylere temas imkanı verin. Dokunma duyusundaki bu gelişme aynı zamanda sizin bebeğinizle ten tene temasınızın da önemini arttırır. Bol bol ten teması kurun. Kremle masajlar yapabilirsiniz, onu göğsünüzde giysi olmadan yatırabilirsiniz. Bunlar aynı zamanda ona güven ve huzur da verir. Bebeğiniz bu dönemde neden-sonuç ilişkisi kurmaya başlar. Örneğin bir şeye vurdu ve hareket etti! Vurdu ve sonucu hareket! Vay! 🙂 Bu keşiflerle birlikte beyninde binlerce yeni sinir hücresi oluşur. 4-5 dakikalık karın üstü egzersizleri çok önemli, bu sayede motor kasları gelişecek ve el-kol gibi koordinasyon becerileri artacak. Eğer karın üstü durmaktan pek hoşlanmıyorsa önüne ilgisini çekecek farklı farklı oyuncaklar koyabilirsiniz ya da karşısında siz de uzanıp yerde onunla göz göze konuşarak yerde daha uzun süre kalmasını sağlayabilirsiniz. Bu ayın sonunda şanslısınız ki bir aşı yok 🙂

Sizin 0-3 Aydaki Rolünüz: İlk 3 aydaki en önemli şey bebeğinizle “bağ kurmak”. Bol bol göz temasıyla konuşun; onu kucaklayın, sevip okşayın (ona bir dokunuşunuz dahi beyninde binlerce nöron oluşturuyor); ten tene zaman geçirin ve ihtiyaçlarını “anında” karşılayın. Huysuzsa, ağlıyorsa kucağınıza alıp sakinleştirin; etrafınızdan gelmesi muhtemel kucağa alıştırmak-şımartmak gibi söylemlere kulak tıkayın. Bebeğinizin en çok sizin teninize, sevginize, kucağınıza ihtiyacı var çünkü dünyada çok yeni; bildiği, güvendiği ortamdan, yani karnınızdan çok uzakta ve adapte olmaya çalışıyor. Her şey yeterince karmaşık. Sizin desteğinize en çok ihtiyaç duyduğu dönemde ve güvenli bağlanmanın temelleri bu saydıklarımla ilk 3 ayda atılıyor. Acıktığında ya da uykusu geldiğindeki sinyalleri anlamaya çalışın, onu gözlemleyin. Bez değişimi, besleme/emzirme, uyku gibi temel ihtiyaçlarının ilgiyle ve dakiklikle karşılanması çok mühim. Uyanıkken karın üstü egzersizleri çok önemli. Bol bol yürüyüşe çıkmak, temiz hava almak..Yine bu aylarda, gelişime katkı sağlamanın bir yolu da basit oyunlardan geçiyor. Yüzünüzü kapatıp açıp “ce-eee” yapmak ya da hayvan seslerini taklit etmek gibi. Bol bol şarkı söylemeyi de ihmal etmeyin. Onunla konuşurken ağızdan çıkardığı garip seslerle size cevap vermesi için bekleyip ona zaman verin. Sanki sohbet ediyor gibi karşılıklı bir oyuna dönüştürün bunu, onu cesaretlendirin. Bu şekilde iletişim kuran annelerin bebeklerinin daha erken konuşmaya başladığı gözlemlenmiştir. Bu ayların sonunda uyku rutini set etmeye girişebilirsiniz. Kitap okumayı bu rutinin bir parçası yapmayı unutmayın. Uyku Rutini nedir ve nasıl kurulur yazımı buradan okuyabilirsiniz. Son olarak uyku güvenliği açısından bebeğinizi daima sırt üstü yatırın. (En sık küçük aylarda görülen SIDS ve Uyku Güvenliği hakkında bilgi sahibi olmak ise lütfen tıklayın: Bebeklerde Uyku Güvenliği)

EĞER, 0-3 ay döneminde aşağıdakilerden birini gözlemlerseniz doktorunuzla görüşün:

  • Yeterince emmiyorsa
  • Yakınındaki nesnelere gözünü dikip odaklanamıyorsa
  • Işığa tepki vermiyorsa
  • Yüksek seslere tepki vermiyorsa

4 AY SONU: Bebeğinizin gelişimi hız kazandı. Algılamadaki kabiliyetinin artmasıyla artık dil gelişiminin ilk basamağına geldi. Bu dönemde duyduğu sesleri gayretle taklit etmeye çalışıyor. Eğer bebeğinizi dikkatli dinlerseniz, benzer seslerle size bir şeyleri anlatmaya çalıştığını göreceksiniz. Örneğin memnuniyet anlarında ta-ta-ta-ba-ba ya da agu gibi sesler çıkarırken, kızgın ise size göre garip ama ona göre anlamlı başka başka sesler çıkarıyor olabilir. Size düşen, bunları bir bir keşfetmek. Ayrıca artık bebeğiniz anlamlıca gülümsüyor. Bu dönemde diş çıkarma emareleri de gerçekleşebilir. (fakat diş çıkarması 9 ayı bulan bebekler de vardır, oldukça değişken bir süreç bu) Bebeğiniz ilk kez gördüğü/duyduğu yeni şeylere coşkulu tepkiler verebilir. Aynı şekilde siz odaya girdiğinizde sevinip çığlık atabilir. Farklı renk ve boyutları algılamakta artık daha usta. Bol bol değişik renk ve dokularda kitaplar sunun, farklı renklerde oyuncakları keşfedin. Kafasını desteklemenize ihtiyacı yok. Karnı üzerinde yatarken kafasını ve çenesini tam kaldırabilir, kendini ileri doğru itmeye çalışabilir. Ellerini açıp kapatabilir, oyuncakları kavrayarak sallayabilir. Üzerinde sallanan oyuncaklara uzanabilir. Bunu aktivite haline getirebilirsiniz. El-göz koordinasyonu da yeterince gelişmiştir. Gözü önünde hareket eden objeleri dikkatle takip edebilir. Artık odaya girdiğiniz anda sizin yüzünüzü ayırt edebilir. Bu ayın sonunda bebeğinizin 2 tane aşısı var: Karma (DaBT, İPA, Hib) ve KPA

Sizin 4. Aydaki Rolünüz: Bebeğinizi şımartmaktan korkmayın, Sevildiğini hissettirin, ihtiyaçlarını geciktirmeden anında karşılayın. Bol bol göz göze konuşun, yaptıklarınızı sözle ifade edin: “Şu anda kitap okuyorum, şimdi kazağımı giyiyorum, birazdan gezmeye gideceğiz” gibi. Kitaplar okuyun, objelerin isimlerini söyleyin. Karın üstü egzersizlere devam edin. Günlük rutin haline getirin bunu. Diğer rutinler için de eğer 3 ay sonunda kurmadıysanız geç kalmış değilsiniz, 4 ay bitimi de oldukça iyi bir zaman.  Uyku-oyun-beslenme rutinleri üzerinde çalışabilirsiniz.(Bununla ilgili bir yazım: Uyku Rutini). Yattığı yerde dönmesi, oyuncakları kavraması ve sizinle konuşması (anlamsız seslerle de olsa) için onu her daim cesaretlendirin.

EĞER, 4. ay döneminde aşağıdakilerden birini gözlemlerseniz doktorunuzla görüşün:

  • Başını dik tutamıyorsa
  • Objeleri eliyle kavrayamıyorsa
  • Gözü önünde hareket eden objeleri gözüyle takip edemiyorsa
  • Gülümsemiyorsa
  • Yüksek seslere tepki vermiyorsa
  • Yeni yüzlere tepkisiz duruyorsa

5-7 AY: Bebeğiniz artık dünyaya adapte olmuş durumda. Gülümsüyor, sosyalleşiyor, farklı sesler çıkarabiliyor ve muhtemelen yatarken etrafında yuvarlanabiliyor. Yardımsız oturabiliyor. Onu tuttuğunuzda bacaklarıyla vücut ağırlığını taşıyarak yere basabiliyor. Oyuncaklarını bir elinden diğerine transfer edebiliyor. Artık dünyayı tüm renkleriyle algılıyor. Uzakları görebiliyor. Aynada kendisini izlemekten zevk alıyor. Farklı ses tonlarına karşı algısı daha hassas ve ona farklı tonda: “Hayır” dediğinizde, ne demek istediğinizi anlayabiliyor. Bu nedenle gereken yerlerde uyarmak amacıyla, hizasına inip göz temasıyla basitçe “Hayır” demeye başlayabilirsiniz. (prize parmak sokmak vb gibi hayati tehlikeler dışında “hayır”ı fazla kullanmamak önemli ki değeri ve önemi kavransın) Ona ismiyle seslendiğinizde başını size çeviriyor. Diş çıkarma daha erken olabileceği gibi, tam olarak bu dönemde de başlayabilir ya da ileri dönemlerde de… Net bir zamanlama çok zor ama büyük oranda bu dönemde gözlemlenir diyebilirim. Yine 7 ay biterken emekleme başlayabilir. Bir de bazı bebekler 4 ay sonunda hazır olsa da büyük çoğunlukla bu dönemde, 6 ay sonunda katı gıdaya hazır hale gelirler. Fakat 1 yaşa kadar temel besin kaynağı hala anne sütü (o mümkün değilse mama), o nedene bol bol emzirmeye mutlaka devam. Bebeğinizin katı gıdaya hazır olup olmadığının işaretlerini şu yazıda bulabilirsiniz: Ay Ay Beslenme Rehberi 

“Ce-ee” hala favori oyunlardan. Oyuncakları saklayıp çıkarmak da öyle. (örneğin elinizdeki bir yastık arkasına) Bu dönemde, 6. ayın sonunda bebeğinizi bekleyen 4 aşı var: Hepatit B, Karma, KPA ve OPA (Çocuk Felci aşısı, ağızdan verilir).

Sizin 5-7 Aydaki Rolünüz: Bebeğinizle bol bol interaktif oyunlar oynayın. Sohbet edin. Ona her gün kitap okuyun. Karşılaştığınız nesnelerin, bitkilerin, her şeyin isimlerini söyleyin, renklerden bahsedin, günlük işlerinizi sürdürürken yaptıklarınızı ona sözel ifade edin. Fiziksel anlamda kendini geliştirmesi için fırsatlar yaratın ve emeklemeden önce evinizi mutlaka güvenli hale getirin. (köşe koruyucular, pencere kilidi, priz kilidi gibi) Yaşına uygun değişik, gelişimine katkı sağlayacak oyuncaklar araştırın. (@zeynepbartin instagram hesabımda profilde “Oyuncaklar” başlığında örnekler bulabilirsiniz) Uyku, yemek ve oyun saati rutinlerini hala kurmadıysanız bu aylarda mutlaka kurun. (İlgili Yazı: Uyku Rutini)  Ne kadar erken o kadar kolay! 6. aya doğru katı gıdaya geçmek için bebeğiniz hazır mı diye her açıdan gözlemleyin.(Buradaki kriterlerin ne olduğuna dair yazı: Ay Ay Beslenme Rehberi) Eğer bebeğiniz diş çıkarıyorsa onu rahatlatacak diş kaşıyıcılar deneyin.

EĞER, 5-7 ay döneminde aşağıdakilerden birini gözlemlerseniz doktorunuzla görüşün:

  • Başını dik tutamıyorsa
  • Kendi başına oturamıyorsa
  • Ses veya kokulara duyarsızsa
  • Yaklaştığınızda tepki vermiyorsa
  • Objelere koluyla uzanmıyorsa

8-9 AY: Bebeğiniz artık dünya ile tam bir etkileşim halinde. Bacaklarıyla kendi ağırlığını taşıyabilir. Çoğunlukla bu aylarda emeklemeye-sıralamaya başlayabilir. Kendi adının tam olarak farkındadır. Birisi seslendiğinde ona dönebilir. 9 ay biterken ilk kelimelerini söyleyebilir: Anne, meme, mama, baba, dede gibi.

Sizin 8-9 Aydaki Rolünüz: İnteraktif oyunlar kurmaya çalışın.. Sizinle sohbet ettiğinde ona cevaplar verip onu cesaretlendirin. Her gün birlikte kitap okuyun. Objeleri işaret edip isimlerini tekrarlayın. Çevresini kitaplarla sarın. Vücudunu kuvvetlendirmesi içn ona alan yaratın. Bol bol yüzüstü yatırmaya devam edin, hareket ettirin ve emeklemeye başlamadan önce evinizi güvenli hale getirdiğinizden emin olun. Böylece özgürce her şeyi keşfedebilir. Uyku, yeme ve oyun saatlerinin rutinini henüz kurmadıysanız, artık bu aylarda kurmak için çabalayın. Eğer bebeğiniz diş çıkarıyorsa onu rahatlatacak diş kaşıyıcılar deneyin. Katı gıdaları zenginleştirerek farklı tatlar denemesine fırsat verin. Parmak yiyecekler hakkında araştırma yapın. Bu 2 ayda, sağlık bakanlığı takvimine göre çocuğunuzun aşısı yok fakat çoğu çocuk doktorunun önerdiği ve benim de iki çocuğuma da uygulattığım Menenjit aşısı Menectra uygulanacaksa, ilk dozu en erken 9. ayda uygulanabiliyor; yani bu ayda doktorunuza bu konuda mutlaka danışın. (yazının altındaki dip notu lütfen okuyun, bir menenjit aşı türü daha var)

EĞER, 8-9 ay döneminde aşağıdakilerden birini gözlemlerseniz doktorunuzla görüşün:

  • Kafasını dik tutamıyorsa
  • Kendi başına oturamıyorsa
  • Seslere ve gülümsemelere tepkisiz kalıyorsa
  • Yakınındakilere ilgisizse
  • Nesnelere uzanmıyorsa

10-12 AY: Bu dönemde nasıl hızlıca etrafta dolanmaya, sıralamaya başladığına şaşıracaksınız. Çıkardığı sesler artık daha anlamlı. Ondan bazı basit kelimeleri bu dönemde duyabilirsiniz (9 ay civarı söylemeye başlayanlar da vardır). Yakında basit cümleler kurabilecek. Bu dönemde ağzınızdan çıkan her kelimede dikkatli olmalısınız, her kelimeyi kayıt ediyor. Ellerine, kollarına farkedilir derecede hakim. Küçük kasları parmak yiyecekleri baş ve işaret parmağıyla kavrayabilecek düzeye geldi, bu yeteneğini geliştirmesi için ona bol bol fırsat verin. Minik kesilmiş, yumuşak ve ayına uygun yiyecekleri parmak uçlarıyla alıp ağzına götürmesi harika bir aktivitedir. 12. ayın sonunda bebeğinizin 3 adet aşısı var: KPA (pekiştirme dozu), KKK (kızamık, kızamıkçık, kabakulak), Suçiçeği

Sizin 10-12 Aydaki Rolünüz: Bebeğinizle bol bol sohbet edin! Bu dönem dil gelişimi için kritik bir dönem. Bir şeyler yaparken ona anlatarak yapın (yemek yaparken, üstünüzü giyinirken ya da makyaj yaparken her yaptığınızı aynı anda ona anlatın), Hissettiklerini siz kelimelere dökün ki duygular anlamında da kazanımları olsun. Örneğin: Şu anda çok kızgın görünüyorsun, sanırım uykun geldi, çok mutlusun gibi. Ce-ee, saklambaç, kitap okuma aktivitelerine bol bol devam edin. Nesneleri kutulara koyup çıkarmak yine bu dönem için şahane bir aktivitedir. Birlikte oyuncakları toplayıp dağıtın bol bol! Bardaktan su içmesine izin verin. Bebeğiniz daha aktif olduğundan güvenli çevre eskisinden daha da önemli. Henüz yürümüyor olabilir fakat çok yakın! Güvenli çevre ayı zamanda “Hayır”ların sayısını azaltıp, çocuğumuzun merak duygusunu öldürmemek açısından da önem taşır. Eğer bebeğiniz diş çıkarıyorsa onu rahatlatacak diş kaşıyıcılar deneyin.

Nelere ilgi duyduğunu keşfetmeye çalışın, onu belli alanlarda özgür bırakın. Kalemler kağıtlar verin eline, boş kutular verin, legolar verin. Güzel davranışları sözel olarak takdir etmeyi ihmal etmeyin.Onun en büyük rol modeli olduğunuzu her daim hatırlayarak hareket edin. Hayati tehlike teşkil eden (örneğin prize parmak somak) şeylerde kısaca “hayır” diyerek dikkatini başka yere yöneltin. Kuralları anlamak ve uygulamak için daha çok minik olsalar da hangi hareketlerin onaylanmadığını hafiften göstermeye başlamakta sakınca yok. Onun duygularına karşı saygılı olun. Eğer bu dönemde bebeğinizin hayatında sizden başka bir bakım veren olacaksa birlikte güven inşaa edin ve gitmeniz gereken durumlarda asla bebeğinize “Hoşçakal” demeden ondan ayrılmayın. (gizlice ortadan sıvışmak oldukça güven kırıcıdır ve huzursuzluk yaratır. Detaylı bir dipnot @zeynepbartin hesabında “Dip Notlar” başlığında var)

EĞER, 10-12 ay döneminde aşağıdakilerden birini gözlemlerseniz doktorunuzla görüşün:

  • Emeklemiyorsa
  • Desteksiz ayakta duramıyorsa (birkaç saniye durması dahi ok.)
  • Oynarken bir anda arkanıza sakladığınız oyuncaklara şaşıp onları gözüyle aramıyorsa,
  • 1 kelime dahi konuşmuyorsa,
  • Mimik-jest yapmıyorsa. (Örneğin hayır anlamında başını sallamıyor ya da bir şeyleri parmağıyla işaret etmiyorsa)

 

Dip Not: Sağlık Bakanlığı aşı takviminde yer almayan menenjit aşıları farklı markalarda farklı dozlarda yapıldığından burada belirtmedim, mutlaka çocuk doktorunuza danışın. Ben iki çocuğumda da menenjit aşılarını yaptırdım. Bildiğim 2 markada durum şöyle:

  • Menactra: 9 ay – 2 yaş arasın 3 ay ara ile 2 doz uygulanır. 2-11 yaş aralığında tek doz yapılır.
  • Nimenrix: 12 aydan sonra tek doz uygulanır

 

Kaynak:

http://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/pages/Developmental-Milestones-12-Months.aspx

http://www.healthychildren.org/

http://www.cdc.gov/ncbddd/actearly/pdf/parents_pdfs/milestonemomentseng508.pdf

http://www.mayoclinic.com/health/infant-development/PR00061

Instagram Hesabım: @zeynepbartin ve @benannemioldum

www.benannemioldum.com

Reply